Konstytucja 3 Maja, właściwie Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 r., określała ustrój Rzeczypospolitej oraz zasady funkcjonowania państwa i społeczeństwa, oparte na idei stopniowej demokratyzacji stosunków społecznych. Regulowała organizację władz państwowych, a także prawa i obowiązki obywateli. Wprowadzała ustrój monarchii konstytucyjnej z silną władzą przedstawicielską oraz trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.
Władzę ustawodawczą sprawował sejm, złożony z dwóch izb. Posłów uznano za reprezentantów całego narodu, znosząc ich związanie instrukcjami sejmikowymi. Zniesiono również zasadę liberum veto. Konstytucja była wyrazem głębokiego patriotyzmu jej twórców i jednym z najważniejszych aktów kształtujących nowoczesną świadomość narodu dążącego do zachowania suwerenności państwowej.
Święto Konstytucji 3 Maja należy dziś do najważniejszych świąt państwowych Rzeczypospolitej Polskiej. Upamiętnia uchwalenie pierwszej w Europie i drugiej na świecie ustawy zasadniczej – nadrzędnego aktu prawnego określającego ustrój państwa oraz prawa i obowiązki obywateli.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. dzień 3 maja został w 1919 r. ustanowiony świętem państwowym. Po 1945 r. władze komunistyczne marginalizowały jego znaczenie, przeciwstawiając je propagandowo obchodom Święta Pracy. Próby upamiętnienia rocznicy często kończyły się represjami wobec uczestników. Wiosną 1981 r. odbyły się oficjalne obchody rocznicy uchwalenia konstytucji, jednak dopiero w 1990 r. Sejm i Senat przywróciły dzień 3 maja jako święto państwowe, nawiązując do tradycji II Rzeczypospolitej.
W Kielcach rocznicę uchwalenia konstytucji po raz pierwszy obchodzono w 1916 r., po wyparciu wojsk rosyjskich. Ówczesne uroczystości należały do najokazalszych w skali kraju – obok obchodów w Lublinie i Łodzi. Uczestnicy kieleckiego pochodu przeszli od katedry pod pomnik Stanisława Staszica w parku miejskim. Manifestacja z 3 maja 1916 r. była jedną z największych demonstracji patriotycznych w Kielcach w okresie I wojny światowej.
Ilustracje:
- Ulotka Towarzystwa Szkoły Ludowej z okazji 100-lecia Konstytucji 3 Maja, 1891 [strona tytułowa]
- Sala sejmowa podczas uchwalania Konstytucji 3 Maja 1791 r., pocztówka
- Obraz Konstytucja 3 maja 1791 roku autorstwa Jan Matejko
- Ulotka Towarzystwa Czytelni Ludowych z okazji rocznicy Konstytucji 3 Maja, 1891
- Pierwsze po rozbiorach obchody rocznicy Konstytucji 3 Maja, Kielce, 1916 r.
- Plakat „Solidarności” z okazji 190-lecia Konstytucji 3 Maja, 1981
Ilustracje: domena publiczna, MHKi, IPN, Zamek Królewski w Warszawie.
