Wydarzenia nazwane później pogromem kieleckim rozegrały się w Kielcach 4 lipca 1946 r., przede wszystkim przed kamienicą przed ul. Planty 7/9, gdzie przebywały osoby narodowości żydowskiej ocalałe z Holokaustu. Na skutek pogłoski, o uprowadzeniu przez Żydów chłopca narodowości polskiej, wzburzeni mieszkańcy miasta wraz z żołnierzami i milicjantami zamordowali co najmniej 40 Żydów, a także 2 Polaków, którzy stanęli w ich obronie, a rannych zostało około 40 osób.
Zbiorowy, mający charakter zorganizowanej manifestacji pogrzeb ofiar pogromu odbył się na kieleckim cmentarzu żydowskim 8 lipca 1946 r. W pierwszym, pokazowym procesie zorganizowanym w trybie doraźnym skazano na śmierć dziewięcioro przypadkowo dobranych uczestników pogromu. W kolejnych procesach ukarano więzieniem jeszcze kilkadziesiąt osób, wśród których byli cywile, wojskowi, milicjanci oraz funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa.
O silnej wrogości wobec żydowskich mieszkańców Kielc zadecydował przedwojenny antysemityzm, na który nałożyły się: niemiecka propaganda z czasów II wojny światowej, która odczłowieczała Żydów i wyłączała ich spod działania prawa, trudna powojenna sytuacja ekonomiczna i polityczna, jak również przekonanie, że Żydzi mają uprzywilejowaną pozycję i licznie zasiadają w strukturach państwa. Eskalacja wydarzeń nastąpiła w wyniku źle zorganizowanych działań służb odpowiedzialnych za utrzymanie bezpieczeństwa.
Od razu po pogromie pojawiły się liczne i wzajemnie się wykluczające teorie spiskowe sugerujące, że zajścia zostały wcześniej przygotowane przez władze komunistyczne, albo zupełnie przeciwnie – były zaplanowane przez podziemie antykomunistyczne. Wśród teorii spiskowych na temat pogromu kieleckiego pojawiała się i taka, że wywołali go syjoniści, by w ten sposób przyspieszyć emigrację Żydów z Polski. Współcześnie niektórzy historycy zwracają uwagę na postawę żołnierzy, upatrując w ich zachowaniu celowych działań mających wywołać zamieszki. Prowadzone od lat badania nie dostarczyły jednak do tej pory przekonujących dowodów na czyjąkolwiek prowokację.
Program obchodów 80. rocznicy pogromu kieleckiego.
W piątek 3 lipca odbędą się uroczystości upamiętniające ofiary pogromu w Kielcach. Wydarzenie organizowane przez Stowarzyszenie im. Jana Karskiego będzie okazją do refleksji nad tragicznymi wydarzeniami z 4 lipca 1946 r.
- 12.00: Modlitwa międzyreligijna przy grobie ofiar pogromu na cmentarzu żydowskim w Kielcach (al. Na Stadion), prowadzona przez Polską Radę Chrześcijan i Żydów.
- 14.00: Upamiętnienie ofiar pogromu przy Pomniku Menora przy al. IX Wieków Kielc, a następnie przy kamienicy przy ul. Planty 7 – miejscu zbrodni z 4 lipca 1946 r.
Wydarzenie towarzyszące:
- 18.20: „Dziedzictwo” – koncert w Bazylice Katedralnej w Kielcach w wykonaniu Isidoro Abramowicza, kantora Synagogi przy Pestalozzistraße w Berlinie oraz Jakuba Stefka (organy).
Z kolei Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach zaprasza na „Wieczór pamięci Żydów zamordowanych w Kielcach w lipcu 1946 r.”. Wydarzenie odbędzie się w piątek, 3 lipca, w Sali Koncertowej Filharmonii Świętokrzyskiej o godz. 17.00. Program artystyczny wykona Orkiestra Klezmerska Teatru Sejneńskiego.
Ilustracje:
1. Pomnik ofiar pogromu kieleckiego „White Wash II" amerykańskiego artysty Jacka Sala przy al. IX Wieków Kielc.
2. Pierwszy pomnik zajść kieleckich na cmentarzu żydowskim w Kielcach. Źródło: Domena publiczna.
3. 8 lipca 1946 rok. Pogrzeb ofiar pogromu na cmentarzu żydowskim w Kielcach. Fot. Jerzy Baranowski/PAP
4. Baila Gertner – jedna z ofiar pogromu kieleckiego. "Ostrowiec; A Monument on the Ruins of an Annihilated Jewish Community", www.jewishgen.org/yizkor/ostrowiec.
5. Tablica upamiętniająca ofiary pogromu posadowiona na kamienicy przy ul. Planty 7.
