Stanisław Wawrzyniec Staszic, nazwisko zapisywane również jako Stasic, Staszyc, Stazis (1755–1826) – działacz oświeceniowy, pisarz polityczny i publicysta, filozof, tłumacz, wolnomularz, przyrodnik, geograf i geolog, ksiądz katolicki, który jednakże przez ostatnie 20 lat życia nie pełnił posługi duszpasterskiej. Minister, radca stanu i członek Izby Edukacyjnej Księstwa Warszawskiego, zastępca ministra oświaty i minister stanu Królestwa Polskiego.
Urodzony w Pile jako syn burmistrza tego miasta ukończył Kolegium Jezuitów w Poznaniu. Po uzyskaniu święceń kapłańskich w Kolegium Lubrańskiego w Poznaniu, wyjechał do Paryża, gdzie studiował nauki przyrodnicze w College de France. Studiował również w Lipsku i w Getyndze. Po powrocie do Polski w 1781 r. został wychowawcą synów byłego kanclerza Andrzeja Zamoyskiego, a rok później otrzymał doktorat obojga praw Akademii Zamojskiej i objął tam katedrę języka francuskiego. W latach 1788–1791 pozostawał proboszczem w Turobinie pod Lublinem, nie rezygnując przy tym z wyjazdów zagranicznych. Podróżował również po kraju prowadząc badania geologiczne i geograficzne.
Staszic był jednym z czołowych reformatorów i uczonych polskiego oświecenia. Był zwolennikiem gruntownych reform systemowych w I Rzeczypospolitej, dlatego w czasie obrad Sejmu Wielkiego wspierał piórem zmiany przeprowadzane przez parlament. Działał na rzecz poprawy położenia chłopów. Wiosną 1800 r. nabył dobra hrubieszowskie, które jednak zostały oficjalnie jego własnością dopiero w 1811 r. Rok później założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, stając się tym samym prekursorem spółdzielczości w Polsce. W 1816 r. został twórcą Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach – pierwszej w Polsce uczelni technicznej kształcącej fachowców na potrzeby przemysłu. W tym samym roku był inicjatorem powołania Uniwersytetu Warszawskiego. Doprowadził do powstania Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa pod Warszawą, a w 1826 r. uczestniczył w organizacji Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego w Warszawie.
Jako geolog i badacz natury Staszic odegrał ważną rolę w rozwoju przemysłu. W latach 1816–1824 pełnił funkcję dyrektora generalnego Wydziału Przemysłu i Kunsztów Królestwa Kongresowego. Opracował wtedy plan rozbudowy Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Z jego inicjatywy powstało wiele obiektów przemysłowych, m.in. Huta Aleksandra w Białogonie, walcownia w Starachowicach, rozbudował też huty w Samsonowie i Suchedniowie. Z działalnością Staszica należy też wiązać powstanie fabryki kobierców w Warszawie, manufaktur i zakładów chałupniczych sukiennych i tekstylnych w rejonie Przedborza, Zgierza, Gostynina i Skierniewic a także przędzalni w Ozorkowie. Staszic odkrył pokłady węgla w Dąbrowie Górniczej i zainicjował ich eksploatację.
Zmarł w Warszawie 20 stycznia i został pochowany przy kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na warszawskich Bielanach. W jego pogrzebie wzięło udział kilkanaście tysięcy osób. Zgodnie z ostatnią wolą zmarłego majątek Staszica podzielono m.in. pomiędzy fundusze założycielskie: domu zarobkowego dla ubogich i Szpitala Dzieciątka Jezus, Instytutu Głuchoniemych oraz pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie.
1. Grób Staszica na Bielanach w Warszawie.
2. Pomniki Stanisława Staszica:
2a Kielce
2b Warszawa
2c Hrubieszów
2d Kraków
2e Piła
Źródło: Muzeum Stanisława Staszica w Pile.
