Przygotowania do kolejnego powstania przeciwko rosyjskiemu zaborcy kieleckie organizacje „białych” i „czerwonych” prowadziły wspólnie już od czerwca 1862 r. Powstańczym naczelnikiem cywilnym województwa był Władysław Janowski, komisarzem – Wojciech Biechoński, a naczelnikiem Kielc – Edward Plewiński. 18 stycznia 1863 r. do miasta przybył nowy naczelnik wojenny województwa sandomierskiego, Marian Langiewicz, który z ramienia Komitetu Centralnego Narodowego opracowywał plan zdobycia Kielc.
W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. na Karczówkę, będącą punktem koncentracji powstańców, przybyło jednak tylko ok. 200 spiskowców i ostatecznie atak na Kielce został odwołany. Tym bardziej że liczący 700 żołnierzy garnizon rosyjski został już wcześniej postawiony w stan pogotowia. W kolejnych dniach wzmocniły go oddziały z Chęcin, Jędrzejowa, Wodzisławia i Stopnicy, osiągając liczebność ponad 2000 żołnierzy. Rosyjski naczelnik wojenny powiatu kieleckiego, a zarazem dowódca kwaterującego w Kielcach 25. Smoleńskiego Pułku Piechoty, płk Ksawery Czengiery, wprowadził w mieście godzinę policyjną rozpoczynającą się już o godz. 18.00 oraz szereg zarządzeń terroryzujących mieszkańców. Aresztowano niemal 300 osób.
Pomimo to w mieście nieprzerwanie prowadzono rekrutację do oddziałów powstańczych, a przysięgę od ochotników odbierał w kościele Świętej Trójcy prefekt kieleckiego gimnazjum, ks. Franciszek Brudzyński. Tylko na początku marca 1863 r. Kielce nielegalnie opuściło 85 osób, w tym 63 uczniów. Wojska rosyjskie w tym czasie intensywnie tropiły i zwalczały oddziały powstańcze. Publiczne egzekucje na schwytanych jeńcach wykonywano przy drodze do Chmielnika, w okolicach Starego Cmentarza. Jednym z głównych zadań miejskiej organizacji narodowej stała się więc pomoc powstańcom schwytanym w czasie walk i więzionym w kieleckim areszcie. Dostarczano im grypsy i prasę, organizowano ucieczki oraz wykupywano ich za łapówki.
Na początku 1864 r., w rocznicę wybuchu powstania, na przedmieścia Kielc przedarł się szwadron jazdy powstańczej pod dowództwem Zygmunta Krzywdy-Rzewuskiego, a kilka dni później także oddział Jana Rudowskiego. Walki oddziałów powstańczych na Kielecczyźnie, podobnie jak w całym kraju, ostatecznie wygasły jesienią 1864 r.
Represje rosyjskie nie ustały jednak po zakończeniu walk powstańczych. Jeszcze w 1865 r. w Kielcach dokonywano aresztowań, a więźniów zaczęto wywozić na Sybir. Z tego powodu miasto opuściło wielu jego mieszkańców zaangażowanych w sprawę powstania.
Ilustracje:
0. Artur Grottger, Pożegnanie.
1. Miejsca bitew i potyczek powstania styczniowego w Królestwie Polskim.
2. Marian Langiewicz, naczelnik wojenny województwa sandomierskiego.
3. Walery E. Radzikowski, Wizerunki powstańców styczniowych.
4. Odezwa Mariana Langiewicza z 10 marca 1863 r.
5. Henryka Pustowójtówna, uczestniczka powstania, adiutant Mariana Langiewicza,
6. Bitwa pod Wąchockiem 4 lutego 1863 r.
7. Pomnik powstańców 1863 r. na Karczówce ufundowany przez weteranów Powstania Styczniowego.
Źródło: Domena publiczna.
